بلوچانی (طوطی نفسئین) فردوسی ءِ دورئین سفر۱:

مراَنت جھانءَ ھما  کہ نہ کرتگ اِش نئیکی

                                 کمالءَ بستہ چہ الماسءِ نیکیءِ ڈئیکی

مقام ئی گئیش اِں چہ فردوسیءَ پہ ماھوتےءِ  

                                       بلوچ ءِ دفترءِ ٹِکّ اَں ھمائــی ءِ ٹئیکی

مدامءَ مان سفـرایت گون کـوکوان وشئین     

                            چو(شمسءَ )شُت چہ میانءَ سفر کت ئی شئیکی۲

رسئینت ئی کـومءِ حکایت مان ھرکجا میران!     

                                    پہ رندءُ منگلءُ ھـوت ءُ مَریّءُ ھم رئیکی

                       ۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

                     جی ترا ازمءِ شاھلانی کمال !

توکدی بئیران نبےءِ اُوھوت!

 للوئین چاتانی کپوت سبزئین!

 گوشتگ اِش دانایان مرادبکشئین :

                                      نے اجل نئیکانی رہءَھچگر

نام تئی ھرروچ مئے دلان نکش اِن۰

عاشقئین جانانی ستا

                           ھردم

خنجراَنت تئی موتءِ رءَ بنداَنت۰

                                                تونمیرانےءِ چو مسیحایءَ۰

 

۲

ما تئی صوتءِ محفلءَ پُلئین

 نشتگءُ دیوان کن اِں ھرشپ

 مارا بے دیدارءَ نہ بیت تیگءَ

تئی دپءِ الحان شکٌرئین وش اَنت

                                 ما را بے الحانءَ نہ بیت تیگءَ۰

 ترونگلئین دپ گال ات گشئےشھد اَنت

                                           تُسگئین جانانی دلءَ نِنداَنت    

 تو گون ما گونےءِ ھَردَمان ساھَت

                                    مان گلئین زئیدءُ ھُلکھان دورئین۰

پنجنگ اِت شھدءُ شکلئین ھَربَہ ۳

نُگرھئیں سیماں کُلکُچئین اَنتءُ

شکّلئین دپگا لِ اِت (براھئیمءِ :)  توکل ءَ رودئین اَنت مان ھرڈیلّے      

نون گڑامارشتءِ پڑءَ سھرئین

                                مردیءِ گورمءَ کُپ کنت ھرکس۰

یانکہ الحان اِت شکرئین گٹءِ

 چِست کنت( بشکردءِ زھیریگان)

عاشقئین مارشتانءَ نازئین اِیت

 مان چشئین گلزارے چہ تئی اِزمءَ

 ما چو: آ مستئین مولوی بلخءِ

                                  توھما پاکئین شمس تبریزی   

۳

چے گوشان چونئین اشرفی گوارےءِ

                                   ( اشرفِ دُرّایءَ) کہ نازئینےءِ۰۵

 مجسلسءَ چمبئینے ءِ دمے ناگت

                                     پارسی لبزءَ گون، غزل وانان۲

ھرکدئین (روح ءُ پنجگءُ گٹ اِت)

 ھوربنت ھمدل، مجلسے پُلّئین

 نون گڑا شوق اِت جاہ جنت (ھوتئین)

 گیرت وتی (کومی) مادنئین راہءَ:

  سازءَ گون طرزانءَ دےءِ صد رنگ 

                                         (مکّــران) جـــی جان کنےءِ  گون چنگ۷

   مئے دلان چنڈے ءِ نون مزاری ننگ   

                                           تان کہ ہنت جورئین دژمناں گون جنگ

  جی نمــیرانئین طـوطــی وش لبــزئین

                                        لـــلّـــوئین چاتانــــن  کپـــوت سبزئین۸

گوانک جنت(میراث۹) ھرکسے تاکءَ   

                                          گــــلشئئین  ملـــکءِ  سجّــھئین ھاک ءَ:   

مھـــربا شاباش اں پـــہ تئـــی واکءَ   

                                    منتگ اُوں ھـرنکشے چـــہ تئی جاکءَ

گل کنان کوم ءِ بچ ترا زان اَنت

                                     گون گلے  اے گالءَ پہ گل وان اَنت:

۴

تونمیرانے ءِ تان جھان ھست ان         ما چہ تئی ازمءِ جامءَ سرمست اِن   

جی عزیزان! اگن، مئے پشت کپتگئین کومءِ درنیامءَ ھرکسءَ مان ھرکارے،

ھوت کمال ھانءِ کومی شوق، واھگءُ جھد، ھمتءُ تحمبُل بوتئین اَت، اگن ھرکارءِ واھندءَ، یک اَنچشئین میراثے چہ وت آدگاربہ اشتئین اَت، یکین

مروچی مئے کوم پہ دئیمرویءَ، کم چہ کم کُردانی ھم دَروَراَت۰ ھوت کمال ھان، مگربی بلوچستانءِ (ائیرَہت ترئین موسمءِ) ھزاردستا نئین کلیءُ بلبل اَت۰  لاحکئین ھوتءَ وھدے جاہ جت کہ: مگربی بلوچانی نوکئین ابرستگئین سیاسی نسلءِ درنیامءَ، یک بلوچی شعری کتابءُ نباشتانکے نَھَت ۰یک داستانءُ قصہءُ اسپانکے پہ بلوچی کہ ھچ، تن تنءَ پہ پارسی زبانءَ ھم نئیست ات۰ بلوچانی تاریخ ءُ سنت ، کومی رسم ءُ رواجءَ یک نبشتانکی تاکے ھم گندگ نہ بوت۰ یک انچشئین تاروکئین وزیتے درنیامءَ، توگشئےءَ : گلئین روچ ءِ گلبانگ اَتءُ لُنجُمءُ تاروکئین شپانی روکئیں شپچراگ۰   

بے شک اگن مئے زمانگءِ یلئین ھوتءَ ، مان وتی زندءَ نہ زانت کہ :چَہ پارسیانی فردوسیءَ ، مقام ئی باز گئیشتراِنت، چہ  آئیءِ کم کاریءُ کم زانتیءَ نھت، بلکئین مئے کومی، سیاسی ، ادبی نزوریانی سَوَب ءَ اَت۰ اے ناھودگئینءُھالکئین ادیائے نھنت کہ: ھوت کمال ھانءِ کار، مان بلوچی ادبیاتءُ تاریخءِ تھا، چہ حکیم فردوسیءَ گئیشتراِنت۰ چیا کہ فردوسیءَ وتی آ تاریخی نمیرانءُ ماندگارئیں کار،پارسیانی تاریخءِ آ داستانءُ قصہءُ افسانگ،

ائیوکءَ گون شعریکجاہ کتگءُ نبشگ اَنت۰ بلے مئے ھوتءَ، بلوچ کوم ءِ سجھئین کلاسیکی شعر، چہ تارِیخیءُ رزمی گپتگ، تان عشقیءُ افسانگی

اے سجھئین، ھمراہ گون چہ (بَرکُرتنءِ مزنئین رنجءَ)، گون بے مٹءُبے مثالئین (وش وانیءُ گھترئین طرزان) پئیش کش کتگ اَنت ۰درحکیکت، ھوت کمال ھان بلوچستانءِ گھترئین( صحابیّ اِنت)۰ پہ نمونہ : آ اندازءُ کساسے کہ کمال ھانءَ شعرچہ بَرکرتگءُ وانتگ، اصلا گون یک حافظ قرانے برئیبر کنگ نہ بیت۰ شما تھنا (میراثءِ کتابءَ) بہ چاراِت،اے تھنا ھما بھرے اَنت کہ

۵

مان نوارءُ کیسٹان منتگ اَنتءُ مردمانی دستءَ پشت کپتگ اَنت،اگن نان، من یکین اُون کہ چہ آئیءِ ذھن ءُسئینگءَ گئشترئین بھرے درانگازہ کنگ نہ بوتگ اَنت۰  پہ مثال یک گشتے منءُ شھیداشکانءُ مرحوم ثابت دانشور،مان دشتیاری آئیءُ اُستا دُرجانءِ دیدارءَ شُت ان، چہ قضاراہ اِن گارداتءُ نزیک اَت آدشتانی تھا مرکءِ شکار بئین۰

سباہءِ سئیے ۳ءَ ، آئیءِ دوارجاءَ سربوت ان، ھوتءِ پاد کنگ مان چشئِن ناوکتئین پاسے، گرانئین کارے اَت٫ آھم پہ کسانے کہ ھوتءَ نان آیانی نام اشکتگ اَتءُ نانکہ ھم گونڈ ترئین پجّارے ھست اَت۰ بلے اَچ اودان کہ من یک سالے اُستا درجان، شیرازءِ مزنئین ھنری جشنءَ بُرتگ اَتءُ منءَ بازئین دوستیئے گون آئیءَ ھست اَت، اُستادءَ وتی ریش آئیءِ میاراشت اَنتءُ چہ گرانئین وابءَ بُست کت۰

 آ منندءتھا، من جست کت بارئین، شعرےھست اِں کہ توچے انگت نہ ونتگ؟

گوشت ئی ھو۰ گڑا من، اے نئیم تمانئین شعرءِ آدگہ گالانی جست کت کہ میرچاکرءِ آھری عمرءِ زھیرءُ بش بشانی شعراَنت :

زیگ اُون پہ بئیروٹان جتگ سیلے    گرئیت منی بنگی دیدگان ھیلے

دیستگ اُون میران کلات بُنڈئین         گون ھما برج ءُ تھتگان زنڈئین

وایءُ  اپسوز پہ ننگرئین گوھرام۰۰۰۰۰۰۰

گوھرام زھراَت چہ ساوڑی لھرا ۰۰۰۰۰۰۰۰

 لھڑی منی بے کبرئین سرءَ پروشت اَنت

گڑا من ئی توپانکی اَبُر نشت اُون ۰۰۰۰۰۰۰۰

ھر برے گوات چہ نئیمگے کشّ اِیت

شہ مرادان پہ باروِ بکش اِیت

ھر برے روچ چہ کنگری بُرجے ۰۰۰۰۰۰۰۰

۶

ھوتءَ اے چنت گال کہ اشکت اَنت، یکبرءَ دئیمءِ کِرِچکی پاچ بوت اَنتءُ شادمانیءَ مان دئیم اَی گُل چنڈات٫ تان گڑا گوشت ئی: ھو بلے بوان، بوان ئی

من گوشت: بژن انت کہ من ھم اکدربلداُون۰ امئیت اِں بلکئین ،آئیءِ منتگئین بھرءَ چہ توبہ گراُون ٫ گڑا گوشت ئی:

اے وت شرئین مثالے پہ تئی جستءَ بوت ۰من گوشت چونکءَ؟ گوشت ئی: منءَ دگہ بازئینے ھمے وڑءَ یات ان کہ نئیم بُنڈلکان اَنتءُ ھنگت وانگ نہ بوتگ اَنت۰ گون ھمے امئیت تان روچے پشت کپتگئینان اِش ودی کن اُون۰  رند چہ کمئین گپءُ گزارے ٫ چہ اودان کہ درجانءَ منی دلءِ واھگءُ سنگتانی ھمراھیءُ زحمتءُ آیانی واھگ زانت اَنت، چہ استادءَ لوت اِت ئی تان مارا پہ پنجگءُ دپگالے مھمان کنت۰ تان گڑا آئیءَ ھم، وتی درئین سرودیءِ واھگ، برجاہ کتءُ یک دلکشئین پنجگے جت ئی۰

 اے مزنئین کار، گون آوشیءِ، وھدے کہ من گون شھید رحیم زدکوھیءِ رُمبءَ ھمراہ اِتان، گون منی دستگر بوگءُ زندانی بیگءَ،ھمایانی رُمبءَمنت۰ البت یک کاپیئےھم شھیداشکانءُ واجہ بندوئیءَھست اَت، نہ زان اُون بارئین منتگ یان زیان بوت؟

پہ ھرحال،اے یات مانیءُ خاطرہ، پہ اے بابتءَ گوشگ بوت کہ لوٹان بہ گوشان:بلوچانی مسترئین فردوسیءَ،چہ اے(میراثئِن) کتابءَ کہ ھنون شمئے دستءَان، باز گئیشترزانتگ۰

  بِل تورئین، کمال ھان ِءِ وش گٹی پہ ما بلوچان ،چو کہ پارسیانی ٹوہ ترئین استاد، واجہ شجریانءَ اِنت ، تورئین  آ ھردوئین، کلاسیک کارانتءُ مان وتی استادیءَ بے بدل ،بلے پدءَ ھم آ کارے کہ ھوتءَ پہ ما کتگ، کدی آئیءِ نمیرانئین اے کردار،  گون استاد شجریانءَ برئیبر کنگ نہ بیت۰ چیا کہ من فکر کن اُون، استاد شجریان، تن تنءَ بیژنءُ منیژہءِ سجّھئین شعرءَھم چہ فردوسیءِ دیوانءَ چہ بَرنھنت،چہِ بہ رس اِیت پہ پارسیانی درستگئین عشقی

 

۷

شعرءُ قصھان۰۱ بلے مئے  کومی تاریخءِ بے مٹئین حافطءَ :ھانیءُ مریدءِ سجھئین منتگئین شعر: للہ ءُ گراناز، کیاءُ سدو، شھدادءُ مھناز،عزتءُ میروک،

ملا فاضلِ شپچراگ، تن تنءَ ملائی نوکئین دورہءِ شعر، چو کہ: کلم لولو، رامگئین مرگ ،مشتاق، محمد حنیفہء و،واے سجھئینان چہ بَراَتءُ بے یک کاگدے چارگءَ ، اے دراھیگئین چہ پُشتءَ وانت اَنت۰ اے تازہ،( آئیءِ مزنئین کارانی یک بھرے انت)۰ ھوت ءِ بے درورئین کار، کہ منی ھیالءَ ھچ ازم گریءَ چے ھنگت نہ کرتگ، اشی انت کہ:آئیءَ ھمراہ گون اے مزنئین کارءَ، گئیشترئین سازانی طرزءُ موزیکءِ فنی گام گئیج، ھنچوش ھم آوازءُ زھیریانی چالءُ طریق، پہ مزنئین دئیمرویئے رسئینگ اَنت۰

پہ نمونہ ، ائیوکءَ دوداءُ بالانچءِ اولی شعرءِ کہ :( گوشتگ مھتران کانئینان)، چار پنچ  طرز، جوڑئینتگ۰ بالانچءِ اے شعرءَ کہ گوش اِیت :

مات پہ پُسّگان ھیرات اَنت     گھارپہ چوٹ بروتئین براتان

                      وستیگ پہ وتی زاماتان

اے شعرءِ سئے طرزھم منی کرءَھست۰

البت، ھرچنت  کہ: اے طرزانی اصلی ھداُبُند، درجان اِنت۰ اشیءِ تھا ھچ شکے نے ۰بلے  گپ اش انت کہ :

بازاتنت شاعرءُ گلو کار، پہ چے اے

طرزانی پدءَ نہ شت اَنت ؟در حکیکت، آئیءِ ذھنی توانائی ، گٹ ءُ گلوءِ پراھناکی، وشئین آواز، شکرگالی مان کوھئین دپگالءُ پُرھیبتئین دکلمہ ہان ھمراہ گون زبردستی پہ شعرانی روان وانگءُ چہ بَربوتنءَ ۰اے دراھیگئینان استاد مجال داتگ اَت تان، درجانءِ نمیرانئین طرزانی پدءَ کپ اِیتءُ آیانءَ یادگاربہ ھلّ اِیت۰

نمیرانئین استادغلام قادرءَ ناحق نھت کہ درجانءَسرودیانی مولوی نامئیت ئی۰

۸

کومی مسترئین نمیرانئین استاد، ھوت کمال ھانءِ بابتءَ، بایدان ادیبے زانت کارئینءُ موزیک زانتئین، گون یک شرئین پتءُپولءُ تحقیقی کارے، ریسءُ برئیس بہ کنت۰اے منی سادگئین مارشتءُ تلشتئین زانگءِ چنت دانگ اتنت کہ

پہ وتی ھم ملکیءُ ھمزبانان درشان کت اَنت۰ دلجم اُون کہ آئیءِ شانءُ مزنیءِ لاحک نہ اَنت۰دست آھر، اشیءَ ھم بہ گوشان، اےکہ گوش اَنت:

 انسان بے عیب نہ بیت راستے، تورئین ھرچنت کریم ءُ مزن بیت۰ منی ھیالءَ آ واجہءِ بی انصافی، پہ وتی گھترئین نامدارئین سرودیءَ، آئیءِ لاحک نھت۰

لاحک نھنت، وت سئیٹے بیتءُ بلوچستاانءِ مسترئین کلاسیکی سازگرءُ طرزانی ھُدابُند، کراچیءِ (چراگ آبادءَ) مان ھری کڈلءُ بند جاھے تپاک بہ بیت۰ درجانءِ اے ورئین شدیگیءُ بزگی، منی ھیالءَ گردءُ غباری اَت کہ آئیءِ دامنءَ منت۰ منءَ امئیت اِنت، آ نمیرانئین استادء چکءُ وارث، چہ وتی سرورئین استادئین پتءِ منتگئین مالءِ میراثءَ، مروچی درجانءِ لوگیءَ کہ مان کراچیءِ شھرءَ، سک بزگءُ وارانت، چارگے بہ کن اَنتءُ ھردوئین نمیرانئیں استادانی روحءُ روانءَ شات کن اَنت۰

 پہ ھر حال:

مئے ھوت، چو وتی برحکیئین مزن نام ءُ توارئین پیرُک، نامانی ھوتئین ھملءِ ڈولءَ، نمیران اِنتءُ ھمبوئین یات ئی ،ھربلوچءِ دلءُ جانءَ پُلّئین اِیت۰     

                                                                    عزیز بلوچ  ۲۲- ۲ - ۲۰۱۰

 

                  

۹

 

لھتے گالءُمکسدانی پکّائی :

۱-طوطی نفسئیں فردوسی:

مراد چہ ھوتءِ طوطی نفسیءَ اش انت کہ : حکیم فردوسی اگن نامدارئین  مشھورئین شاعرے ایت ءُ پارسی مردمانءَ  گون وتی کارءَ زندگ کرتگ اَنت بلے مئے ھوتءِ ڈولءَ وشوانئین طوطیئے نہ بوتگ۰

۲-مراد چہ شئیکیءَ ، ھما شیخیءُ دربئیشی اِنت کہ بلوچ، شَیہءُ شئیک ھم گوش اَنت۰  

  پہ اے مانا:  شمس تبرئیزیءِ ڈولءَ کہ چہ مولانا رومیءِ دئیم ءَ اناگت چئیرءُ پنا بوتءُ پہ دراجئین سفرے شُت۰ شاعرءِ مکسد اش اِنت کہ: ھوت نہ مرتگ ، بلکئین شمسءِ وڑءَ ، چہ وتی عاشقانی چماں،  چئیر بوتگ ءُ  مان دراجئین سفرے شُتگ۰

۳-ھر بہ : ھر بر ، ھر وھدے کہ

۴-مکسد: مولاناروم ءُ شمس تبریزی اِنت ، شاعرءِ مراد اش اِنت کہ:

مئے مھرءُ دوستی ءُعشق، پہ وتی ھوتءَ، مولانا رومیءُ شمسءِ مھرءُ

دوستی اِنت۰

۵- اشرف ءُ دُرّا: یکے چہ وشترئین زھیروکانی طرزان اِنت کہ  مئےنمیرانئین ھوتءِ دلسرترئین شھکار اِنت۰

۶-پارسی غزل :مئے کلاسیکی شاعرءُگلوکارانی یک مزنئین رسم ُسنتے  

کہ مان وتی مزنئین دراج کشئین شعرانی درنیام،  یان کہ آھری بھرءَ،  یک پارسی غزلے چہ مولانا رومی،  یان امیر خسرو دھلویءَ، گون بلوچی سازءُ طرزان وان اَنت ، اے کارءِ تھاھوت،  وتی یکدانگئین بے مٹ اَت  کہ

 

۱۰

گوں وتی زبردستئین پنجگءُ شکر رئیچئین گٹ ءُ ازمگریءَ ، مجلسءِ مردم ، چوکہ شراب ءُ تریاک ءَ ، چہ وت بے وت کت اَنت ءُ ھنگت ھم کنت۰

۷-مکران : مکسد، جی مکران جی مکران ، مولوی روانبُد صاحیبءِ شعراِنت کہ ھوتءَ، بلوچ گون آئیءِ وانگءَ ،پہ میھن دوستیءُ کومی وت پجّاری ءَ شوق دات اَنت ءُھنگت ھم زندگ اِنتءُ شوق دانت۰

۸-مراد چہ للوءَ چاتانی کپوت ءَ :اش اِنت کہ کمال ھان، وت چہ ھوتان اَتءُ کپوتانی وڑءَوش کوکوئی کرت ئی، اے بیت ، ماں ھمل جیندءِ شعرءَاے وڑءَ آتکگ:  ڈاچی گون سھر چمئین بلوچان اَنتءُ آپ اِش مان ھوتئِن للوءِ چاتینت

chaataynt

آمزن پھرئین واجہ اِش گون اَنت۰

۹-میراث: کتابے کہ،  بلوچی کلاسیکی شعر، اولی گشتءَ آئیِ تھا نبیسگ بوتگ اَنت ءُ نبیسندءَ گئیشتر، چہ ھوت کمال ھانءِ ونتگئین شعران یکجاہ کرتگ اَنت۰

۱۰-استاد شجریانءُ استاد کمال ھان ءِ برئیبر کنگءُ مقام سنجی ءِ بابتءَ، اے وت پکِّ ءَ اِنت کہ مکسد ، چہ لھتے خاصئین  گورءُ کرّان اِنت ، نانکہ پہ ھمک راہ ئی۰ چیا کہ استاد شجریان ، مان یک مزنئین ھنری ، علمی ماحولے  پاد آتکگءُ چہ چنت دگہ مزنئین استادان ،علمی سَبَک گپتگ ئی۰ آئیءَ مروچی یک بین الاقوامی پجّاریئے ھست اَن ، بلے اگن مئے ھوتءَ انچشئین علمی دست رسی بوتئین اَت گڑا، ھمسنگی کنگ شرات۰ منی مکسد چہ یک دگہ گورءُ کرے اَت کہ ، پکءَ ھم ، اے باروءَ مئے استاد بے مٹ اَت۰